{"id":67,"date":"2026-05-20T09:40:14","date_gmt":"2026-05-20T06:40:14","guid":{"rendered":"http:\/\/jahon-tarixi.test\/?p=67"},"modified":"2026-05-20T09:40:14","modified_gmt":"2026-05-20T06:40:14","slug":"xvii-asr-ikkinchi-yarmi-va-xviii-asrda-fransiya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/?p=67","title":{"rendered":"XVII asr ikkinchi yarmi va XVIII asrda Fransiya"},"content":{"rendered":"
    \n
  1. XVII asrning ikkinchi yarmida Fransiyada kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi.<\/li>\n
  2. Absolyutizm — davrida Fransiya.<\/li>\n
  3. 1713 — 1774 yillarda — Fransiya.<\/li>\n
  4. XVIII asr boshlarida Fransiyada yangi ma\u2019rifatparvarlik g\u2018oyalarining vujudga kelishi.<\/li>\n
  5. Buyuk burjua inqilobi arafasida Fransiya.<\/li>\n<\/ol>\n

    Fransiya butun o\u2018rta asrlar davomida klassik feodalizm mamlakati edi. Yevropaning birorta yerida ham feodal munosabatlar Fransiyadagidek sof va yetuk tus olmagan edi. XVI-XVII asrlardagi feodal — absolyutistik Fransiyani Angliya bilan taqqoslar ekanmiz, biz feodal munosabatlarning barqarorlik darajasiga alohida e\u2019tibor qilishimiz kerak. Angliya feodalizmi chala rivojlangan bulib, u tug\u2018ilib kelayotgan kapitalizm uchun uncha bardosh bera olmadi. Angliyada dvoryanlarning bir kismi burjualashmokda edi, kapitalizm sanoatdan zur berib qishloq xo\u2018jaligiga kirib bormoqda edi. Bu xol o\u2018z navbatida ingliz burjuaziyasiga yangi dvoryanlardan iborat siyosiy ittifoqchi yetishtirib berdiki, ingliz burjuaziyasi bu dvoryanlar bilan birgalikda inqilobga boshchilik qildi.<\/p>\n

    Angliya va Shimoliy Niderlandiyada bo\u2018lib o\u2018tgan ilk burjua inqilobi shunday inqilob ediki, unda burjuaziya bilan dvoryanlarning burjualashgan qismi o\u2018rtasida ittifok, vujudga kelgan edi va binobarin xalq ommasining roli cheklangan edi.<\/p>\n

    Binobarin, Fransiyadagi inqilobda burjuaziya feodalizmga qarshi birdan-bir ittifoqchi-xalk ommasi bilan ya\u2019ni dehqon-plebeylar ommasi bilan birlashgan holda kurash olib bormog\u2018i kerak edi. Shu sababli Fransiyadagi inqilob ochiqdan-ochik, demokratik tus olishi kerak edi, albatta. Fransuz burjuaziyasi ancha dadil va yetuklik bilan ish ko\u2018rishi kerak edi. Fransiyadagi burjua inqilobi revolyusion ong kamoloti Angliyadagiga nisbatan ancha yuksak bosqichda bo\u2018lgan va kapitalizm bilan feodalizm o\u2018rtasidagi ziddiyat Angliyadagiga qaraganda ancha kuchli bo\u2018lgan bir sharoitda o\u2018tdi. Shuning uchun xam ingliz burjua inqilobidan qariyb 150 yildan keyin bo\u2018ldi. Fransiyada shu davr mobaynida, garchi Fransiyaning iqtisodiy hayotida kapitalistik uklad tobora katta o\u2018rin tutib borgan bo\u2018lsa-da, dvoryanlar hukmron sinf bo\u2018lib keldi. Ammo ijtimoiy xayotda feodalizm gegemonlik qilib kelayotganligini yaqqol ko\u2018rsatadigan belgi, jamg\u2018arilgan boyliklarning ancha qismi feodal yer-mulklari bo\u2018lib, undan unvonlar va vazifalar sotib olish uchun foydalanar edi. Ilgari vaqtlardek XVII-XVIII asrlarda ham Fransiyada yer qat\u2019iy va cheklanmagan mulk emas edi. qiroldan keyingi o\u2018rinda u yoki bu territoriyaga gersog va graflar egalik kilishar edi. Graflik bir qancha baroniyaga, baroniya bir qancha shatelleniyaga, shatelleniya esa quyi darajadagi mulklarga, senzual yerlarga bo\u2018linar edi. Bu feodal ierarxiya o\u2018zining ilgari siyosiy axamiyatini yo\u2018qotgan bo\u2018lsa ham, lekin vassalarning o\u2018z yerlari uchun senorlarga pul to\u2018lash sistemasiga va feodal yurisdiksiya darajasi sifatida batamom saklab qolgan edi. Fransiyadagi hamma yerlarning o\u2018ndan to\u2018qqiz qismdan ko\u2018prog\u2018i shu ierarxiyaga qarab, juda oz qismigina erkin (alladial) mulk edi. Fransiyada chuqur va kattik, ildiz otgan feodalizm iqtisodiy negizi ana shu feodal yer-mulk edi. Ierarxiyaning har qaysi bosqichida ham har bir syuzerek yerning bir klemini bevosita o\u2018z mulki sifatida qo\u2018lida olib qolib, boshka bir kismigina, garchi bu qism katta bo\u2018lsa ham, o\u2018z vassalariga berar edi. Natijada Fransiyadagi hamma yerlarning yarmi turli viloyatlarda 60% bo\u2018lgan qismi pirovard-oqibatida senzual yoki senziva deb ataladigan quyi darajadagi mulklarga bo\u2018lingan edi. senziva mulklarining egalari, ya\u2019ni senzitariylar deb ataluvchi mulkdorlar kamdan-kam hollarda dvoryanlar, ruxoniylar, shaharliklar bo\u2018lsa-da, lekin senzitoriylarning ko\u2018pchiligi dehqonlar edi. Rus tarixchisi Luchiskiy va uning maktabiga mansub bo\u2018lgan fransuz olimlari o\u2018tkazgan puxta statistik tadqiqotlar senziva XVI-XVIII asrlarda Fransiyadagi dehqonlar yer egaligining asosiy formasi bo\u2018lganligini ko\u2018rsatadi. Angliyadagi yoki sharkiy Yevropadagi feodal yer egalaridan farq qilib, fransuz senorlari o\u2018zlarining bevosita mulklarida, odatda, o\u2018z pomeshchik. xo\u2018jaliklarini yuritmas edilar. Garchi Fransiyaning ba\u2019zi rayonlarida bu xil tendensiyalar ro\u2018y berib turgan bo\u2018lsa-da, lekin umuman olganda xo\u2018jayin yerlarining yo\u2018kolib borishi Fransiyadagi agrar tuzumning alohida xususiyati edi. Aksari xollarda senor o\u2018zining bevosita mulkini mayda bo\u2018laklarga bo\u2018lib, hosildan xissa olish sharti bilan yoki muayyai miqdorda pul olish sharti bilan dehqonlarga ijaraga berar edi. Ijara shartnomasi turli muddat uchun: bir yil va undan ortiq muddat uchun, ijarachi olguncha, ikki nasl uchun tuzilishi mumkin edi. Shartnomada muddat tamom bo\u2018lganidan keyin, yer uchastkasi senor ixtiyoriga qaytarib beriladi. senziva esa aksincha, odatdagi huquqga muvofiq senor tomonidan o\u2018zining bevosita mulkiga hech mahal qo\u2018shib olinmas edi, binobarin, senzitariy to\u2018lovlarini o\u2018z vaqtida to\u2018lab kelgan bo\u2018lsa, yer uchastkasidan u abadiy foydalanishiga va bu uchastkaning senzitoriy nasllari qo\u2018lida qolishiga amin bo\u2018lishi mumkin edi.<\/p>\n

    Shunday qilib, pirovard-oqibatida Fransiyadagi feodal yer mulkining deyarli hammasi uchastkalarga bo\u2018linib, bu uchastkalarda dehqonlar mayda xo\u2018jalik yuritadilar. Dehqonlar esa, o\u2018z yeridan foydalanish huquqlari alomatiga qarab, ikki asosiy guruxga senzitariylarga va ijarachilarga bo\u2018linar edi. Umuman olganda ular feodallarga qaram bo\u2018lgan dehqonlar sinfi edi. Yuridik jihatdan qaraganda, ijarachi dexqonlargina emas, balki senzitariy dehqonlar ham erkin edilar. Fransiyaning sharqiy rayonlarida va qisman shimoliy rayonlaridagina krepostnoy dehqonlardan iborat ma\u2019lum darajada katta bir tabaqa saqlanib kelar edi, bu tabaqadagi odamlar mol-mulkini me\u2019ros tariqasida birovga berish huquqiga ega bo\u2018lmay, ularning bir yerdan ikkinchi yerga ko\u2018chish huquqi juda ham cheklab ko\u2018yilgan edi. Birok, bevosita krepostnoy huquq hukm surmasa ham fransuz dehqonlari senorga batamom feodal qaramlikda kun kechirar edi. senzitariylar zamindor pomeshchikka haqiqiy qaramligi bilan tutqinlikka solingan edi. Ular feodalning mulkidan foydalanar edi, ular qo\u2018lidagi senziva shartli mulk bo\u2018lib, bu mulk dehqonni senorga senz to\u2018loviga majbur etar edi.<\/p>\n

    Burjua tarixchilari senziva aslida feodalning mulki bo\u2018lmay, balki dehqonlar mulki edi deb da\u2019vo qiladilar. Bu bilan ular qishloqda feodalizm hukmronlik qilinganligi faktini inkor etadilar va feodalizm XVIII asrning oxirlaridagi inqilob natijasida tugatilishidan ko\u2018ra, uzoq davr davomida asta-sekin yo\u2018qolib va o\u2018zgarib borish natijasida ko\u2018proq yo\u2018q bo\u2018ldi, degan fikrni targ\u2018ib qiladilar. Xaqiqatda esa feodal munosabatlarning formasi o\u2018zgarib, aslida esa feodal ekspluatatsiya davom etdi, davom etdigina emas, balki tobora og\u2018irlashib bordi. XVII asrda Fransiyada hukm surgan feodal ekspluatatsiya sistemasi, boshqacha qilib aytganda, feodal ishlab chiqarish munosabatlari sistemasi o\u2018z taraqqiyotining shunday bir bosqichida ediki, ushbu bosqichda dehqonlar, majburiyatlarni bajarishlari shart edi. Bu boskichdagi tovar ishlab chiqarishi feodalizm ruhidagi ishlab chiqarish bo\u2018lib, u kapitalizm uchun ba\u2019zi sharoitlarni tayyorlab bersa-da, lekin o\u2018zidan-o\u2018zi kapitalizmga olib kelmas edi.<\/p>\n

    Fransiya dehqon xo\u2018jaligining takror ishlab chiqarishi umuman bozorning yordamisiz ro\u2018y berar edi, demak o\u2018z extiyoji uchun dehqon bozoridan juda kam narsa sotib olardi. U asosan o\u2018z maxsulotining majburiyat va o\u2018lpon tariqasida topshirishi kerak bo\u2018lgan qisminigina, sotar edi, ya\u2019ni pulga aylantirar edi. Shuning uchun xam fransuz sanoati uchun dehqonlar ko\u2018plab mol sotib oluvchi xaridor emas edi. Dehqonlarning qishloq xo\u2018jalik asbobi bu vaqtda royat darajada primitiv edi. Dehqon uyda to\u2018qilgan, juda xunuk qilib bo\u2018yalgan matodan tikilgan kiyim-bosh, yog\u2018och kovush kiyib, bolta bilan yasalgan dag\u2018al jixozlar qo\u2018yib, polsiz, tomi poxol bilan yopilgan, derazasiz va mo\u2018risiz, yog\u2018ochdan yasalgan yarim yerto\u2018la xolidagi joyda, ko\u2018pincha chorva mollari va parrandalar bilan birga yashar edi. Ba\u2019zi dexqonchilik yerlarga jamoa asosida egalik qilish huquqlari saqlanib qolgan bir nechta qishloq ma\u2019muriy jixatdan cherkov qavmi edi. Iqtisodiy va huquqiy jixatdan esa, qishloq senorning qasriga yoki qishloqdagi qo\u2018rg\u2018oniga tobe edi, senorning katta hovli-joylarida esa darvozalar yonida traditsion dor bo\u2018lib, bu dor senorning yuksak yurisdiksiyasi edi. Birok, zamindor senorlar dexqonlar yetishtirgan qo\u2018shimcha maxsulotning mutlaqo xammasini o\u2018zlariniki qilib ololmas edilar. Buning ustiga senzning va absolyut mikdori doimiy ravishda bir darajada qolib kelayotgan boshqa to\u2018lovlarning nisbiy qiymati XVI-XVII asrlarda tusha bordi. Ammo XVI, XVII, XVIII asrlarda ro\u2018y bergan ba\u2019zi qulay fursatlarda senorlar o\u2018z huquqlaridan xususan o\u2018zlari bilan yerdan foydalanuvchi dehqonlar o\u2018rtasidagi barcha janjalli masalalarni o\u2018zlari sud qilish huquqidan foydalanib, dehqonlarga tazyiq o\u2018tkaza boshladilar. Senorlar reaksiyasi hukm surgan bu davrlarda minglab hiyla-nayrang va baxonalar ishlatilardi. Bu maxsulotning qolgan qismini esa, turli yo\u2018llar bilan dvoryanlar olar edi.<\/p>\n

    Zodagon kishilarning ko\u2018pgina kichik o\u2018g\u2018illari diniy mansabga ega bo\u2018lardi. 1516 yilda Fransiya podshosi tomonidan tuzilgan shartnomaga muvofiq cherkov lavozimlarida tayinlash Fransiya qirolining vazifasiga kirar edi, binobarin bu huquqidan foydalanib, u o\u2018z dvoryanlarini qo\u2018llab quvvatlar edi. Yeng katta daromadlar beradigan mansablar va barcha darajadagi cherkov lavozimlari fransuz zodagonlariga berilar edi. Fransiyada birinchi toifa-ruxoniylar bilan ikkinchi toifa-dvoryanlar shu sababli bir-biri bilan mustaxkam shaxsiy aloqalar orqali bog\u2018langan edi. Cherkovlarning oladigan daromadlari cherkovning o\u2018z yerlaridan keladigan daromadlardangina iborat bo\u2018lmay, Fransiyada barcha dehqon xo\u2018jaliklaridan olinadigan «ushr» ni, ya\u2019ni xosilning bir qismini ham o\u2018ziga oladi. Cherkov tomonidan olinadigan «ushr» dehqonlarning mulklaridan olinadigan feodal soliqlaridan biri edi.<\/p>\n

    Dvoryanlarning ikkinchi qismi armiyada xizmat qilishga intilar edi, bu xil dvoryanlar armiyada barcha komandirlar lavozimlarini egallab, katta-katta maosh olardilar, qo\u2018shinlarning ba\u2019zi imtiyozli turlari qiroldan maosh olib yashaydigan dvoryanlarning o\u2018zidangina, faqat ana shunday dvoryanlardangina iborat edi. Nihoyat, yuqori darajali dvoryanlar o\u2018zlarining yetarli daromad bermayotgan yerlarini tashlab, yo bo\u2018lmasa sotib ketib, saroy xizmatchilari bo\u2018lib, Parijda istiqomat qilardilar. XVII asrda bunday dvoryanlar soni ko\u2018payib bordi. Bunday dvoryanlar amaldorlikdan va savdo ishlarini olib borishdan mag\u2018rurona bosh tortib, qiroldan nuqul zeb-ziynatdan iborat bo\u2018lgan saroy lavozimlarini bajonu-dil qabul qilib, haddan tashqari katta maosh, yog\u2018lik daromadlar, katta-katta shaxsiy pensiyalar yoki juda ko\u2018p tuxfalar olardilar. Harbiy dvoryanlarga va saroy xizmatidagi dvoryanlarga to\u2018lanadigan mablag\u2018lar avvalo dehqonlardan olinardi. Dehqonlar senor foydasiga o\u2018tiladigan ko\u2018plab majburiyatlardan va cherkov tomonidan olinadigan «ushr» dan tashqari davlat soliqlarini to\u2018lar edilar. To\u2018g\u2018ri soliqlar va egri soliqlar, ya\u2019ni qirol foydasiga undiriladigan bu soliqlar feodal majburiyatlarining yana bir turidan boshqa narsa emas edi. Shunday qilib, harbiylar ham, saroy ahli ham, dehqonlar hisobiga yashar edi. Bundan tashqari sudxo\u2018rlar ham dehqon xo\u2018jaligi hisobiga yashar edi.<\/p>\n

    Kapitalistik munosabatlar Fransiyaning qishlok xo\u2018jaligiga kirib borar ekan, yer-mulkining burjua tartibda o\u2018zgarishi tarzida emas, balki dehqonlar o\u2018rtasidagi munosabatlarning yangi shakllari tarzida kirib bordi. Angliyada esa kapitalistik munosabatlar qishlok, xo\u2018jaligiga yer-mulkning burjuacha tartibda o\u2018zgarishi tarzida kirib borgan edi. XVII asrda dehqonlarning mulkiy jihatdan tabaqalarga bo\u2018linishini, dehqonlar o\u2018rtasida ijaraga olish-ijaraga berish ishlari hukm surganini, yersiz va kam yerli dehqonning yollanma mehnatidan foydalanishi tekinxo\u2018rlar — «qavm a\u2019yonlari» ajralib chiqqanini qayd qilish mumkin. Sohibkor tipidagi yirik dehqon fermasi -XVII asrdagi fransuz qishlog\u2018ida juda kam uchraydi. Kapitalizmning qishloqqa kosibchilik sanoati orqali ya\u2019ni dehqonlarning shahardagi olib sotarlar uchun ip, turli xil yung va zig\u2018ir poyadan to\u2018kilgan gazlamalar, nafis turlari, quldorlik buyumlari va boshqa xil tovarlar tayyorlanib berishi orqali kirib borayotganligi ko\u2018zga ancha yaqqol tashlanardi. Dehqonlarning bir qismi bu buyumlarni tayyorlash maqsadida xizmatkorlar mehnatidan foydalanib, bu xizmatlarga, odatda, oziq-ovqat shaklida xaq to\u2018lardi. Asosan shaharlar atrofida joylashmagan qishlok sanoati tarqoq kapitalistik manufakturaning bir formasi edi. Shaharlar doirasida manufakturaning ancha rivojlangan formalari bor edi. XVII asrdagi fransuz shahri o\u2018zining o\u2018rta asrlarga xos xarakterini va xatto o\u2018rta asrlarga xos tashqi ko\u2018rinishini xiyla darajada saqlab qolgan edi, atrofi devorlar bilan o\u2018ralgan shaharlarning mustaxkam darvozalari bo\u2018lar edi, bu shaharlarda qala markaziy maydon va butxona, ratusha va xovuz tosh yotqazilmagan tor ko\u2018chalar bo\u2018lib, uylarning oldinga qarab chiqqan ikkinchi qavatiga deyarli quyosh tushmas edi, bu uylarning tagida, birinchi qavatda qator-qator ochiq hunarmandichilik ustaxonalari bo\u2018lardi. Biroq o\u2018rta asrlardan qolgan hunarmandchilik ishlab chiqarishi iqtisodiy jixatdan juda ham o\u2018zgarib ketgan edi. O\u2018rta asrlardan qolgan «xalfa» va «shogird» degan iboralar yollanma ishchilar ekanligini tushunish qiyin emas edi. 10-20 ta ishchisi bo\u2018lgan ustalar XVII asrdagi fransuz shahrida endi ko\u2018p uchrar edi. Bunday ustaxonalar markazlashgan manufakturaning kurtagi edi. Bir necha o\u2018nlab ishchisi bo\u2018lgan korxonalar bo\u2018lsada, lekin ishchilarning soni 100 tadan ortiq bo\u2018lgan markazlashgan juda katta manufakturalar juda kam edi. Shunday bo\u2018lishiga qaramay, ayni XVII asrni Fransiyadagi yirik manufaktura sanoatining beshigi deb hisoblash mumkin, chunki qirol manufakturalari deb atalgan katta korxonalarning bir nechtasi xuddi shu vaqtda barpo qilingan edi. Manufakturaning vujudga kelishi sifat jihatdan yangi xil ishlab chiqaruvchi kuchlar paydo bo\u2018lganligini ko\u2018rsatar edi.<\/p>\n

    Fransiyadagi dehqonlarning bir qismi yerdan mahrum bo\u2018ldi, lekin bu mahrum bo\u2018lish Angliyada chorvachilik uchun o\u2018tloq ajratib olish yo\u2018li bilan ro\u2018y bergan bo\u2018lsa-da, Fransiyada jamoa yerlarining boqimonda soliqlar uchun sud orqali sotilishi, kambag\u2018al dehqonlar qo\u2018lidagi yerlarning burjuaziya tomonidan sotib olinishi bilan ro\u2018y berdi. Fransiyaga badavlat bo\u2018lganlar ya\u2019ni hayotda to\u2018la huquqli bo\u2018lgan barcha shaharliklar, burjua deb atalar edi, bulardan bir qismi hozirgi vaqtdagi ijtimoiy-iqtisodiy ma\u2019noda ham burjua deb atalishi mumkin. Bu burjuadan pastda turgan har xil shahar axolisi plebeylar deb atalar edi.<\/p>\n

    Plebeylar: a) hunarmad-ustalarning qaram qismidan, b) xalfalardan, manufaktura ishchilaridan, v) hech qaysi sinfga mansub bo\u2018lmagan kambag\u2018allardan, jumladan, qishloqlardan kelib, shaharlarda me\u2019morchilik qilib pul topayotganlardan yoki gadoylik qilib kun kechirayotganlardan iborat edi. Hamisha tinib-tinchimas bu plebeylar ommasi ichida tashabbuskorlik rolini xalfalar o\u2018ynardi. Ular esa kasbiga qarab, qadim zamonlardagi maxfiy ittifoqlarga «kompanonajlar» ga uyushgan edi. Xo\u2018jayin ustalarga qarshi stachkalar Fransiyada XVII asrning ikkinchi yarmida juda tez-tez bo\u2018lib turdi, bu hol kapitalizmning taraqqiy qilayotganidan dalolat berardi. 1697 yilda Darnetolda 3-4 mingga yaqin movutchi ishchilar to\u2018xtatgan ishlarini, butun oy davomida boshlamadilar. Bu vaqtda mashxur iqtisodchi Buagilberg bunday deb yozgan edi: hamma joyda, qahr-g\u2018azab hukm suradi. Sanoat shaharlarida ishlab chiqarishning muayyan bir tarmog\u2018ida ishlaydigan 700-800 ishchining birdan ish tashlab, ishdan ketayotganligini ko\u2018rasan kishi, buning sababi shuki, ish haqining kamaytirilishi bo\u2018lgan Fransiyaning dengiz portlar Marsel, Bardo, Nant, Sen-Momo, Depp hayotida qattiq savdogarlar juda katta muhim rol o\u2018ynaydi, chet ellarga chiqarish uchun bu portlarga qishloq va shahar sanoatining, qisman qishloq xo\u2018jaligining juda ko\u2018p maxsuloti keltirilar edi. Ispaniyaga hamda ispan savdogarlari orqali Ispaniya va Portugaliya mustamlakalariga, to Hindistongacha, shuningdek Italiyaga va boshqa mamlakatlarga eng ko\u2018p mol chiqarilar edi. Natijada XVII asrning o\u2018rtalarida Fransiya, Kanadada va Atlantikadagi orollarida, ya\u2019ni o\u2018z mustamlakalarida mol sotish bozorlariga ega bo\u2018ldi. Ayni vaqtda Levant, Niderlandiya orqali Fransiyaga juda ko\u2018p mustamlaka mollari keltirilar edi. Biroq Fransiyaning tashqi bozorlarga mol chiqarishi bu vaqtda jahon maydoniga chiqqan kapitalistik mamlakatlarning Niderlandiyaning, so\u2018ngra Angliyaning raqobatini qiyinlashtirib qo\u2018ygan edi.<\/p>\n

    Fransiya sotadigan narxdan ko\u2018ra arzonroq narxda mol taklif qilardilar. Ichki bozorga kelganda shuni aytish kerakki, ichki bozorda feodalizmning hukmronligi kapitalizm kurtaklari uchun ayniqsa xalokatli edi. Axolining asosiy ommasi bo\u2018lgan dehqonlar juda oz narsa sotib olardilar. Shu sababli pul aholining qaysi sinfi qo\u2018lida to\u2018plangan bo\u2018lsa, sanoat asosan o\u2018sha sinf uchun maxsulot ishlab chiqarar edi. Fransiya manufakturasining alohida xususiyati uning zeb-ziynat buyumlari: duxoba, atlas, kimxob va boshqa xil qimmatbaxo gazlamalar, bezak, ma\u2019lum bir uslubda ishlangan jixozlar, oltin suvi yugurtirilgan buyumlar, nafis oynalar, atir-upa va pardoz mollari-xullas qimmatbaho mollar ishlab chiqarishga ixtisoslashuvi shuning natijasi edi. Keng ichki bozor bo\u2018lmaganligi sababli savdo va sanoat kapitali kuchaymadi.O\u2018sha vaqtda feodal tartibning kapitalistik ukladdan ustun turganini juda yaqqol ko\u2018rsatadigan narsa shu ediki, sanoatga va savdo ishlariga juda katta soliqlar solinishi bo\u2018lib, bu soliqlarning bir qismi saroy ahli bilan harbiy dvoryanlarning daromadlariga aylanib qolgan edi.Katta-katta shaharlarning atroflaridagi deyarli hamma yerlar XVII asrda yangi xo\u2018jayinlar qo\u2018liga o\u2018tgan edi, har bir burjua zamindor bo\u2018lishiga intilardi. Shu sababli bu yangi zamindorlar qishloq xo\u2018jaligining an\u2019anaviy jarayonini o\u2018zgartirmadilar, balki oddiy feodal renta oluvchilarga aylanib qo\u2018ya qoldilar. Ular shu bilan birga ko\u2018pincha feodal unvonlar ham sotib olardilar yoki to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri «dvoryancha hayot kechirish» ni qabul qilardilar. Ikkinchidan burjualar o\u2018z kapitallarini davlat lavozimlari va munitsipal lavozimlar sotib olishga sarflardilar. Fransiyaning katta byurokratik mashinasidagi lavozimlarning deyarli hammasi sotilar edi, sotilganda ham umr bo\u2018yi egallash uchungina emas, nasldan-naslga ko\u2018chadigan qilib egallash uchun sotilardi.Eng yuqori lavozimlar.Masalan: \u00a0parlamentlarning maslaxtchilari va prezidentlari lavozimlari juda ham qimmatga sotilar edi: past lavozimlarni xatto mayda burjuaziya xam sotib olaverardi. Ko\u2018p vaqtlarda savdogar o\u2018z o\u2018g\u2018liga foydali lavozim sotib olib, o\u2018zining savdo ishlarini to\u2018xtatar edi. Bu xuddi dvoryanlar kabi, soliqlardan ozod bo\u2018lardilar va hatto dvoryanlik unvoniga ega bo\u2018lardilar. XVII asrdagi Fransiya davlati, ya\u2019ni qirolning absolyut yoki mustabid hokimiyati prinsipi asosida qurilgan davlat bo\u2018lib, o\u2018z sinfiy mohiyati e\u2019ibori bilan dvoryanlar diktaturasi edi. Absolyutik davlatning ob\u2019ektiv vazifasi tarix xalokatiga mahkum etgan feodal tuzumni himoya qilish, feodalizmning iqtisodiy bazasini bu tuzum bag\u2018rida yetilgan barcha anti feodal kuchlardan himoya qilish edi. Asosiy antifeodal kuch dehqonlar ommasi edi. Dehqonlar qarshiligining kuchi o\u2018rta asrlar davomida oshib bordi, markazlashgan majbur etish orqali davlat bu kuchga muvaffaqiyatli ravishda qarshi turish imkoniga ega bo\u2018ldi. Dehqonlarning ittifoqchisi, ya\u2019ni dexqonlar qo\u2018zg\u2018olonlarining qudratini oshib borgan shaxar pleybeylar ommasi edi. Ammo bu qo\u2018zg\u2018olonlarga burjuaziyaning qo\u2018shilishi antifeodal xalq kuchlarining stixiyali kurashini inqilobga aylantirar edi. Shu davrda absolyutizmning eng muhim vazifasi burjuaziya, dehqonlar va pleybeylarning ittifoqi tuzilishiga to\u2018sqinlik qilishi edi, bir tomondan xomiylik qilish yo\u2018li bilan burjuaziyaning xalq kuchlari bilan ittifoq tuzishdan chalg\u2018itish bo\u2018lsa, ikkinchi tomondan, dehqonlar va plebeylar xarakatini bostirish edi. Biroq, absolyutizmning burjuaziyaga homiylik qilishdan XVII asrdagi absolyustik davlat o\u2018z moxiyati e\u2019tibori bilan burjua davlati yoki ikki sinf davlati, dvoryan burjua davlati edi, degan xulosa kelib chiqmaydi. Bu davlatda dvoryanlar bilan burjuaziya bir-biriga yon bergan bo\u2018lsa ham, u mutlaqo teng huquqlikka asoslanmagan yon berish edi.<\/p>\n

    Fransiya monarxiyasining feodallik, dvoryanlik mohiyati xuddi Lyudovik XIV zamonida har qachongidan ko\u2018ra yaqqolroq namoyon bo\u2018ldi. Qirol hokimiyati XV-XVII asrlarda kuchaygan bo\u2018lsa, XVIII asrning oxirlarida qirol xokimiyatiga qarshi inqilob ko\u2018targan kuchlar burjua qatlamini tashkil qildi. Lyudovik XIII 1643 yilda o\u2018ldi. Taxt vorisi Lyudovik XIV hali besh yoshga ham to\u2018lmagan edi. Unga o\u2018z onasi Anna Avstriyskaya maslahatchi qilib tayinlandi, lekin xaqiqatdan mamlakatni Anna Avstriyskayaning mahbubi, kardinal Rishele o\u2018rniga birinchi ministrlik lavozimiga tayinlangan italyalik kardinal Mazarini idora qildi. Uzoqni ko\u2018radigan va g\u2018ayratli davlat arbobi bo\u2018lgan Mazarini kardinal Rishele siyosatini bevosita davom ettirib, Fransiyani 18 yil xech qanday qiyinchiliksiz idora qildi. Davlat maslaxatchiligi odatda, qirol balog\u2018atga yetmagan davrda ya\u2019ni zodagonlarning, ayniqsa qondosh shaxzodalarning davlat boyliklarini taqsimlashda ko\u2018prok xissa da\u2019vo qilishi davrida yanada ko\u2018proq kerak bo\u2018lardi. O\u2018ttiz yillik urishda qatnashish va, mamlakat ichidagi qo\u2018zg\u2018olonlarni bostirish Fransiyaning moliya zaxiralarini batamom tugatib qo\u2018ygan edi. Saroydagi fitna» ya\u2019ni Mazarinini ishdan olish va Germaniya imperiyasiga qarshi olib borilayotgan urushni to\u2018xtatish maqsadida, gersog Bofor boshchiligida uyushtirilgan fitna imperiya tomonidan oson bostirildi. Katta amaldorlar vaqtincha tinchishdi. Biroq mamlakatda ancha daxshatli oppozitsiya kuchaymoqda edi. Dehqon-plebeylar Rishele zamonidayoq ayniqsa 1635 yildan boshlab g\u2018oyat keng tus oldi. Mazarini 1643-1645 yillarda qo\u2018zg\u2018olonlar to\u2018lqinining kuchayishiga duch keldi. Fransiyaning janubiy-g\u2018arbiy viloyatlarida, xususan Ruerg viloyatiga, qo\u2018zg\u2018olon ko\u2018targan dehqonlarga qarshi katta-katta harbiy kuchlar yuborishga to\u2018g\u2018ri keldi. Xalq qo\u2018zg\u2018olonlari feodal-absolyutik tartibni bo\u2018shashtirib qo\u2018ydi, lekin muayyan siyosiy rahbar bo\u2018lmagani uchun bu qo\u2018zg\u2018olonlar mag\u2018lub bo\u2018lishga mahkum edi. Urushni tamomlash uchun yangidan-yangi daromad qidirib, Mazarini burjuaziyaning, jumladan Parij burjuaziyasining keng doiralarini ham o\u2018z ehtiyotsizligi bilan oppozitsiyalar lageriga o\u2018tkazib yubordi. Mazarini lavozimdor shaxslarning huquq va imtiyozlariga dahl qildi va bu bilan absolyutizmni bu shaxslar madadidan mahrum etdi. Faqag «moliyachi» largina ilgarigi vaqtlardagidan yaxshi ravnaq topdi. Fronda shu tarzda (1648-1653) shakllandi. Bu so\u2018zning ma\u2019nosini aslo «bolalar o\u2018yini» emas, ko\u2018pincha uni «bolalar o\u2018yini» deb da\u2019vo qiladilar «Fronda» — «sopqon» demakdir. Parijda bu quroldan foydalanish man etilgan edi. Sopkondan foydalanganlarni politsiya turmaga qamar edi. Shu sababli «Frondalash» qo\u2018chma ma\u2019nodagi so\u2018zning asli ma\u2019nosi tartibni buzish, ma\u2019murlarga qarshi kurash edi. Fronda tarixi 2 davrga: «eski Fronda», yoki «parlament Frondosh», 1648-1649 yillardagi fronda davriga va «Yangi Fronda» yoki «shaxzodalar frondasi», 1650-1653 yillardagi fronda davriga bo\u2018linadi. Parij parlamentining to\u2018rtta oliy sud palatasi 1648 yilning may oyida birga to\u2018plandi va kirolning majlislarini to\u2018xtatish, to\u2018g\u2018risidagi buyruriga buysunishdan bosh tortdi. Ular «Aziz Lyudovik palatasi» deb nomlangan siyosiy va moliyaviy reformalar dasturini e\u2019lon qildi. Bu reformalarda avvalo parlament zodagonlarining manfaatlari kuzda tutilgan edi. Birok, bu reformalarning ba\u2019zilari burjuaziyaning va xalq ommasining keng doiralari manfaatlariga ham mos kelar edi. Palatalar Parij parlamenti tomonidan kuyilgan eski talabning tan olinishini, ya\u2019ni qirol tomonidan yangi soliqlar joriy etish to\u2018g\u2018risida chiqarilgan xar bir farmon parlament majlislarida oldin tekshirilishi va erkin muxokama qilinishi kerakligi xaqidagi talabning tan olinishini talab qildilar. Buning ustiga yana bir talab, moliya masalalariga doir farmonlarni e\u2019lon qilish va amalga oshirish ham parlamentga topshirilsin, degan talab qo\u2018yildi. Palatalar kishilarni, aybini bo\u2018yniga qo\u2018ymay va aybdorlarni yigib turt soat mobaynida sudga olib kelmay turib, kamoqqa olishning takiklanishini talab qildilar. Moliya, politsiya va yustitsiya indentlari ya\u2019ni qirol xokimiyatining viloyatlardagi asosiy agentlar batamom yo\u2018qotilishi kerak edi. So\u2018ngra italyanni (asosiy yer solig\u2018ini) sotib olish sistemasini bekor qilish, barcha boqamonda soliqlarini olib tashlash va davlat xazinasini talon-taroj qilgan moliyachilarni jazolash uchun sud palatasi tashkil etish taklif qilingan edi. Vakolatli konstitutsion organ vazifalarini o\u2018z zimmasiga olgan Parij parlamentini burjuaziyagina emas, balki xalq ommasi ham qo\u2018llab-qo\u2018ltiqladi. Parlament qarorlarini dastak qilib, dehqonlar hamma joyda soliq to\u2018lashni to\u2018xtatdilar, shu bilan bir vaqtda ba\u2019zi joylardagi senorlar foydasiga o\u2018tadigan majburiyatlarni ham ado etmay qo\u2018ydilar, xazina agentlarini qo\u2018llariga qurol olib quvdilar, natijada Mazarini xarakat boshliqlarini yo\u2018q qilishga urindi: u fransuz qo\u2018shinlarining Lanse yonida katta g\u2018alaba qozonganligi xaqida xabar tarqalganidan keyin vatanparvarlik tuyg\u2018usining yuksalishidan foydalanib, parlamentning ikkita mashxur yo\u2018lboshchisi qamoqqa olindi. Biroq bunga javoban, 1648 yilning 26-27 avgustida Parij xalqi ommaviy qurolli qo\u2018zg\u2018olon ko\u2018tarib, bir kechada 1200 ta barrikada qurdilar. Parij burjuaziyalari qirol qo\u2018shinlariga qarshi plebeylar bilan yonma-yon turib jang qildi. Hukumat qamoqda olinganlarni xibsdan bushatishga majbur bo\u2018ldi. Oradan bir muncha vaqt o\u2018tgach, hukumat maxsus deklaratsiya chiqarib, bu deklaratsiyani u «Aziz Lyudovik» palatasi talablarining ko\u2018p qismini qabul qilishga rozi bo\u2018ldi, ammo Mazarini yashirin suratda qarshi xujum qilishga tayyorlanmoqda edi. Fransuz armiyasini tashqi urushdan bo\u2018shatib olmoq uchun, u Vestfaliya Myunster shahrida Gabsburglar bilan olib borilayotgan muzokaralarni tezlashtirishga xarakat qildi. Lekin Fransiyaning og\u2018ir ahvolga tushib, qolganligini bilgan Ispaniya sulx, tuzishdan bosh tortib, Fransiya bilan Ispaniya o\u2018rtasidagi urush xarakatlari o\u2018ttiz yillik urush tamom bo\u2018lganidan keyin yana 11 yil davom etdi. Germaniya sulh tuzishga, aksincha bajonu dil rozi bo\u2018ldi. Fransiyaning sulx tuzishga shoshilishi Germaniya imperatorini batamom tor-mor bo\u2018lishdan xalos qilib qoldi. G\u2018alaba samaralarini ma\u2019lum darajada qo\u2018ldan berib qo\u2018ygach, Mazarini allaqachon ishg\u2018ol qilgan Elzasning bir qismigina Fransiyaga qo\u2018shib olinishi va Fransuzlarning yuz yildan beri qo\u2018l ostida bo\u2018lib kelayotgan Mes, Tul va Verden qal\u2019anlariga nisbatan bo\u2018lgan huquqlarning rasmiy jihatdan tan olinishi bilan cheklandi. Vestfaliya sulxnomasi izzat hurmat bilan imzolanganidan keyin, oradan sal vaqt o\u2018tmay, kutilmagan holda saroy a\u2019yonlari Parijdan Ryuelga qochdi. Mazarini parlamentga va xalqqa bergan hamma va\u2019dalaridan qaytdi. Rokrua va Loni yonidagi g\u2018alabalar bilan shuxrat qozongan shaxzoda Konde boshchiligidagi qirol kushinlari 1748 yilning dekabrida Parijni qamal qila boshladi. Parijliklar o\u2018z «burjua gvardiya» sini keng xalq lashkarlariga aylantirib, uch oy vaqt davomida qaxramonona jang qildilar. Gien, Normandiya, Puatu va boshqa viloyatlar parijliklarga aktiv yordam berdilar. Qishloqlar «Mazarini» chilarga qarshi urush olib borish uchun qurollandilar. Qamal vaqtida Parijda burjuaziya bilan xalq o\u2018rtasida uncha- muncha ixtilof ro\u2018y berib, qambag\u2018allar aldovchilarga qarshi g\u2018alayonlar ko\u2018tarib, ularning mol-mulklarini mudofaa ehtiyojlari uchun musodara qilishni talab etdilar. Viloyatlardan Parij parlamentiga ommaning to\u2018lqinlanayotganligi haqida ma\u2019lumotlar kelib turdi. «Xalqning kun tartibida hamma vaqt qo\u2018zg\u2018olon masalasi turibdi»-deb xabar qilgan edi bir intendant. Angliyada qirolning qatl qilinganligi to\u2018g\u2018risidagi ma\u2019lumotlar bu mansabdorlarga alohida ta\u2019sir qilgan edi. Parijda tarqalgan ba\u2019zi varaqalarda Anna Avstriyskaya va Lyudovik XIV ga nisbatan munosabatda inglizlardan ibrat olishda chaqirishgan edi. Uylarning devorlariga yopishtirilgan plakatlar va ko\u2018chalarda nutq so\u2018zlovchi notiqlar Fransiyada respublika joriy qilishga chaqirdilar. Fronda vaqtida chiqarilgan varaqalar, broshyura va kitoblarda ko\u2018pincha juda ilg\u2018or, jasurona ijtimoiy-siyosiy va falsafiy g\u2018oyalar bor edi. «Erkin fikr» samarasi bo\u2018lgan bu asarlarning fransuz jamoatchiligi fikrining rivojlanishida roli juda katta bo\u2018ldi. Frondaning birinchi davrining atoqli ideologlari, jumladan Mazarinaga qarshi mardonavor yozilgan asarlar va «Boshqa Olam va oyga sayohat» nomli ajoyib satirik asar avtori Serano de Berjerak hamda qirol hokimiyati xalq bilan tuzilmagan shartnomadan kelib chiqqan degan nazariyani ilgari surgan va vakolatli organ tomonidan cheklab qo\u2018yiladigan burjua- dvoryanlar monarxiyasi o\u2018rnatilishini talab etgan Klod Joli edi. 1649 yilning 15 martida kutilmagan holda sulh shartnomasi e\u2019lon qilindi, bu shartnoma aslida parlamentning taslim bo\u2018lishi edi. Saroy ahli Parijga tantanali sur\u2019atda kirib keldi. «Parlament Frondasi» tamom bo\u2018ldi. Burjuaziya yo\u2018lboshchilarining o\u2018zlari kurashni davom ettirishni to\u2018xtatib, taslim bo\u2018ldi. Bu jihatdan qaraganda. Bardodagi voqealar ayniqsa xarakterlidir. Bardodada ministrlar ham qirol huzurida yuridik jiqatdan Rishele yoki Mazarini ishg\u2018ol qilgan mavqeidan mutlaqo boshqacha bir mavqeini ishg\u2018ol kilib keldilar. Qirol garchi masalaning mohiyati bilan mutlaqo qiziqmasa ham, hatto eng ahamiyatsiz bo\u2018lgan davlat hujjatlariga ham shaxsan o\u2018zi imzo chekar edi, ministrlar unga biron narsa to\u2018g\u2018risida aslo hech qanday e\u2019tiroz bildira olmas edi. Ikkinchidan, Lyudovik XIV ning 60-yillarda parlamentlarni, birinchi navbatda Parij parlamentini ilgari vaqtlardagi siyosiy mavqeidan va hatto ilgari vaqtlardagi «oliy tribunallari» degan dabdabali nomdan sekin-asta mahrum eta boshladi. Parij parlamentining ba\u2019zi a\u2019zolari surgun qila boshlandi. Bu vaqtlarda parlamentlar siyosiy hayotda burjua oppozitsiyasining qisman jarchisi bo\u2018lib xizmat qilgan bo\u2018lsa, endilikda ular byurokratik muassasa bo\u2018lib qolishi kerak edi. 1668 yilda Lyudovik XIV ning parlamentga kirib, protokollar daftaridan Fronda davriga loyiq bo\u2018lgan hamma varaqlarini o\u2018z qo\u2018li bilan yirtib tashladi va Lyudovik XIV ning parlament mansabdorlariga qaratilgan: «Janoblar siz o\u2018zingizni davlat deb o\u2018ylaysizmi»? «Davlat-men bo\u2018laman»! Degan mashhur so\u2018zlarini shu paytda aytgan edi. 1673 yilda parlament o\u2018zining asosiy huquqlaridan, uni siyosiy kuchga aylantirgan huquqdan, ya\u2019ni qirol chiqargan qonunlarni to\u2018xtatish va bu qonunlar ustiga o\u2018z e\u2019tirozlarini yozib qo\u2018yish huquqidan mahrum etildi. Bu yerdagi harakat yo\u2018lboshchilari ingliz Levellerlari bilan mustahkam aloqada bo\u2018ldilar va ularning g\u2018oyalarini, jumladan yalpi saylov huquqi berish talabini qabul qildilar. Manufaktura-kapitalistik ukladning mavjudligi eski hukmron ishlab chiqarish munosabatlari bilan ishlab chiqaruvchi kuchlarning yangi xarakteri o\u2018rtasidagi muvofiqsizlik tug\u2018ilganini ko\u2018rsatdi, bu muvofiqsizlik fransuz burjuaziyasi ayrim doiralarining feodal-absolyutik rejimga qarshi bosh ko\u2018tarishga qarshi bo\u2018ldi. Biroq bu uklad feodalizmning revolyusion yo\u2018l bilan ag\u2018darilishi batamom ob\u2019ektiv imkoniyatga va zaruratga aylantiradigan darajada rivojlanmagan edi. Garchi revolyusion harakatlar ko\u2018tarilgan va revolyusion g\u2018oyalar vujudga kelayottan bo\u2018lsa-da, lekin u vaqtda burjuaziya hali 150 yildan beri o\u2018ynagan rolini bajara oladigan sinf bo\u2018lib yetishmagan edi,<\/p>\n

    Lyudovik XIV tomonidan o\u2018z hukmronligi davrining boshidan oxirigacha olib boriladigan ichki siyosatining asosiy vazifasi dvoryanlarning markazlashgan diktatura o\u2018rnatishga qaratilgan dasturni amalga oshirishdan iborat bo\u2018ldi.<\/p>\n

    Birinchidan Mazarini o\u2018lishi bilanoq Lyudovik XIV bundan buyon «o\u2018zimning birinchi ministrim o\u2018zim bo\u2018laman» deb aytdi. Bu quruq gap emas edi. hatto Kolber va Luvua kabi eng obro\u2018li kishilarni sekin sotib odmoqchi bo\u2018lgan Lyudovik XIV keyinchalik bu rejadan qaytishga majbur bo\u2018ldi. 1663-1664 yillarda rotyurerblarga 1631 yildan keyin berilgan dvoryanlik unvoni hamda barcha feodallik unvoni huquqlarining qonuniy emasligi joylarda tekshirishdan o\u2018tkazildi. Bu tadbirlar, ayniqsa parlamentni jazolash dastlabki vaqtlarda qirol qo\u2018lidagi hokimiyatni ham kuchaytirdi, lekin bu tadbirlar ham o\u2018zining yomon tomoni bilan qirolning obro\u2018yini tushurdi, chunki dvoryanlar burjuaziyaning\u2018 yuqori tabaqalari bilan bog\u2018laydigan aloqa vositalarini zaiflashtirdi. Lyudovik XIV \u00abmoliyachilar\u00bbni ham surib chiqardi.<\/p>\n

    1661 yilda Lyudovik XIV syurendan Nikolay Fukeni kora kursiga bir kancha katta va kichik moliyachi yordamchilar bilan o\u2018tkazib, Bastiliyaga yubordi. Xukm qilinganlarning barcha boyliklari xazina foydasiga tortib olindi. Bundan, tashqari davlatning qarzlari o\u2018zboshimchalik bilan bekor qidindi, davlatiing olgan qarzlari uchun to\u2018lanadigan foizi kamaytirildi. Bu so\u2018nggi tadbirlar, o\u2018z-o\u2018zidan ma\u2019lumki, avval davlatning moliya resurslarini va qudratini juda oshirdi. Lekin pirovard-oqibatda burjuaziyaning davlatga kredit berishni yomonlashtirdi. Dvoryanlarning kaltabinlik bilan o\u2018tkazgan siyosatining umumiy xususiyatlari, ya\u2019ni Lyudovik XIV absolyutizmning qanday absolitizm ekanligini ko\u2018rsatib beruvchi xususiyatlar ana shulardir. Lyudovik XIV hukmronlik kilgan davrining oxirgi davrida bunday siyosat dastlabki vaqtlardagiga qaraganda uncha izchillik bilan olib borilmadi, buning sababi pulga muhtojlikning tobora kuchayib borishi bo\u2018lib, muhtojlik siyosiy prinsiplarga qaramay, sinalgan vositalarni ishga solishga, hatto lavozimlarni sotishga majbur etdi. Lyudovik XIV tomonidan o\u2018tkazilgan ichki siyosatga doir eng muhim ishlarning hammasi va tashqi siyosatga doir ishlarning ko\u2018pi Kolberning bevosita qatnashuvi bilan amalga oshirildi. 1655 yildan e\u2019tiboran Kolber bosh moliya nazoratchisi degan unvonga ega bo\u2018ldi. Bu yillarda moliya boshqa siyosiy masalalarni o\u2018z atrofida to\u2018plagan bir negiz bo\u2018lganligidan, Kolber hukumatida birinchi o\u2018rinda turdi. Oddiy qora kiyim kiygan, qirol oldidagi yoki qirolning eshigi oldida kutib turgan vaqtida salobatli qomatini egibturuvchi va hamisha qo\u2018ltig\u2018ida popka olib yuruvchi Kolber dabdabali yaltiroq kiyimlar kiygan takabbur saroy zadagonlari ichida o\u2018z rolini qirolning oddiy bir xizmatchisi deb bilar edi. Oddiy bir burjuaning o\u2018g\u2018li bo\u2018lgan bu kishi, ya\u2019ni xizmat darajasi tobora yuqori ko\u2018tarilib borayotgan bu kishi feodal-absolyustik tuzum manfaatlariga allaqanday bir o\u2018tayotgan mutassibona tarzda sodiq edi. O\u2018zi kechayu-kunduz ishlab boshqalarni ham majbur etar edi. U o\u2018yin — kulgi nima ekanligini aslo bilmas edi. Kolberning butun hayoti ziddiyatli mushkul vazifani, davlat daromadlarini ko\u2018paytirish, shu bilan bir vaqtda eski soliq sistemasini saqlab qolish, burjuaziyadan olinadigan kreditni kamaytirish va dvoryanlarning daromadlarini ko\u2018paytirish kabi vazifalarni bajarishga bag\u2018ishlangan edi.<\/p>\n

    Qishloqda Mazarini zamonida boshlangan senorlar reaksiyasi Kolber zamonida to\u2018la ravishda davom etdi. 60-yillarda senorlar tomonidan dehqonlardan olinayotgan majburiyatlar va soliqlarning umumiy hajmi g\u2018oyat darajada oshganligini intendantlar turli viloyatlardan xabar qilar edi. 50-yillarning oxirida davlatga yiliga 50 million livr daromad bergan tale solig\u2018i Kolber zamonida aksincha asta-sekin kamayib, 35 million livr daromad beradigan bo\u2018ldi. Soliq to\u2018lovchilar sonining ko\u2018payishini e\u2019tiborga olib, Kolber talya solig\u2018i miqdorini uchdan bir hissadan kamaytirgan, shu bilan birga senorlar rentasining uchdan bir hissa ko\u2018payishiga imkon bergan edi. O\u2018z-o\u2018zidan ma\u2019lumki, ish kurashsiz o\u2018tmadi, senorlar bundan ham ko\u2018proq daromad olmoqchi edi. Bularning dehqonlarga nisbatan o\u2018tkazayotgan tazyiqini har holda bir oz bo\u2018lsada, cheklash maqsadida, 60-yillarda bir qancha tadbirlar ko\u2018rishga to\u2018g\u2018ri keldi, bu tadbirlar dehqon xo\u2018jaligini vayron bo\u2018lishdan saqlab qoldi, xususan jamoa yerlarining 1630 yildan keyin o\u2018tkazilgan barcha musodarasini bekor qildi. Sayyor sud sessiyalari joylarda senorlarning suiste\u2019mol qilishlarini va zo\u2018ravonliklarini qirol nomidan tekshirib-tergab chiqdi. Ammo shunday bo\u2018lishiga qaramasdan xazina dehqonlardan endilikda ilgarigi vaqtlardagiga qaraganda ko\u2018p soliq olar edi. Dvoryanlarga o\u2018z daromadlarini oshirish uchun imkon berish maqsadida, Kolber davlat solig\u2018ining tegishli hissasini savdo va sanoat ustiga ya\u2019ni xalq xo\u2018jaligining senorlar ekspluatatsiyasi kirib bormagan sektori ustiga ko\u2018chirishga majbur bo\u2018ldi. Kolber solig\u2018ini kamaytirib, egri soliqlarni, masalan, vino sotishdan aksizni (ed) bir necha barovar ko\u2018paytirdi, bu soliq batamom deyarli shahardagilar zimmasiga tushdi. Kolber uchun xarakterli bo\u2018lgan narsa katta korxonalarga e\u2019tibor berish va tarqoq manufakturalarga e\u2019tibor bermaslik edi. Biroq markazlashgan yirik manufakturalar ko\u2018paya olmadi, masalan: nafis tur ishlab chiqarish, uni markazlashtirish yo\u2018lidagi urinishlar muvaffaqiyatsiz chiqqanidan keyin, qadimgi kosibchilik holatiga qaytarildi. Abbelvil shahridagi zan-Robening mashhur eng yirik manufakturasi haqiqatda ko\u2018p xonadonga tarqalgan edi. Xalq o\u2018z taqdiriga shunchaki tan berib qo\u2018ya qolmadi. Ocharchilik yillarida qishloq va shaharlarda hannotlarga qarshi g\u2018alayonlar ko\u2018tarildi. Biroq dehqonlar bilan plebeylarning sinfiy kurashi asosan kishining qurbi yetmaydigan majburiyatlarni o\u2018tashdan va soliqlarni to\u2018lashdan bosh tortishda ifodalandi. Ba\u2019zi qishloqlar va qavmlar ba\u2019zan talya to\u2018lashdan bir ikki yilgacha qattiq turib, bosh tortdi. Shunday hollar ro\u2018y berardiki, moliyachi amaldorlar yaqinlashib kelishi bilan qishloqlarning aholisi yoppasiga o\u2018rmonlarga yoki tog\u2018larga chiqib ketishar edi. Soldatlarning katta yoki kichik otryadlari yordami bilan soliq undirilar edi. Fransiya tuprog\u2018ida kundan-kunga, ko\u2018zga ko\u2018rinmaydigan, lekin haqiqiy urush borar edi. Labyuer ongida ham g\u2018oyat katta xayrixohlik bilan tasvirlar ekan, goh vaqtlarda xalq bilan omma bilan jangovar ittifoq tuzish mumkin, degan fikrga yetib borar edi, goh vaqtlarda esa umidsizlikka tushib, o\u2018zi uchun og\u2018ir bo\u2018lgan, ya\u2019ni mavjud tartib bilan murosaga kelish zarur, degan fikrga moyil bo\u2018lar edi. XVII asrdagi ilg\u2018or adabiyot o\u2018zining shunday realizm xususiyatlari bilan ham progressiv tarixiy rol, o\u2018ynaydiki, bu xususiyatlar, masalan, Molerning bir nechta pessasida yaqqol namoyon bo\u2018ldi. Bu adabiyot aql-idrokni shunday ulug\u2018lash bilan ham progressiv tarixiy rol o\u2018ynaydiki, bu ulug\u2018lash XVIII asrdagi ratsionalizm uchun zamin hozirlab berdi.<\/p>\n

    Fransiya Ispaniya merosi uchun olib borilgan urushda g\u2018oyat darajada holdan toygan edi. Bu urushning 1713 yilda tamom bo\u2018lishi Fransiya absolyutizmi uchun chindan ham halokatdan qutilishi bo\u2018ldi. Biroq darhol moliya reformalari o\u2018tkazish zarur edi. Kamomad, 2, 5 milliard divrga yetib, sof yillik davlat daromadidan 32 baravar ortiq edi. Jamiyatdagi kayfiyat shu qadar yomon ediki, Lyudovik XIV o\u2018lgan vaqtda xalqning nafrat bildirishidan qo\u2018rqib, uni shoshib-pishib, dabdabasiz dafn qildilar. Taxt Lyudovik XIV ning evarasi — Lyudozik XV ga meros qoldi, bu vaqtda u 5 yoshda edi. Lyudovik XIV vasiyat qilgan bo\u2018lishiga qaramay, Parij parlamenti Lyudovik XIV ning jiyani, gersog Flip Orleanskiy regent deb e\u2019lon qilindi, Parij parlamentining ilgarigi vaqtidagi huquqlarini tiklashga va\u2019da oldi.<\/p>\n

    Flip Orleanskiy regentlik davri 9 yil davom etdi. U Lyudovik XIV tomonidan bekor qilingan huquqlarini tikladi. Jamiyatdagi vaziyat shunday ediki, sinf sifatida burjuaziyada yon berilmaganida ham, loaqal burjuaziya orasida o\u2018z <\/em>ta\u2019sirini yo\u2018qotmagan amaldor aristokratiya doiralariga bir muncha yon berish kerak edi. Siyosiy avf umum e\u2019lon qilindi. Yassenchilarni va gugenotlarni ta\u2019qib qilish to\u2018xtatildi. Parij parlamenti misli qurilmagan siyosiy mavqega ega bo\u2018ldi. Davlat apparati shunday bir tarzda qayta tiklandiki, hokimiyat parlamentga tobe bo\u2018lgan 6 ta kengash: tashqi ishlar kengashi, ichki ishlar kengashi, harbiy kengash, dengiz ishlari kengashi, moliya kengashi va savdo kengashi qo\u2018lida bo\u2018ldi. Davlatni idora qilish ishi asosan parlament prezidentlari va maslahatchilari qo\u2018lida bo\u2018ldi. Ammo 1718 yildayoq dvoryanlarning va saroy zodagonlarining tobora g\u2018azablanib borishi ta\u2019siri ostida, shuningdek davlat bankining operatsiyalariga parlamentning qarshi harakat qilishi munosabati bilan Flip Orleanskiy u qadar katta bo\u2018lmagan to\u2018ntarish o\u2018tkazdi, qirol huzuridagi tantanalar bir muncha qisqartirildi. Kapitalistik manufaktura savdo-sotiq va sudxo\u2018rlik o\u2018sib borishi bilan dehqonlarning sotsial- tabaqalanish protsessi tezlashib va kengroq ichki bozor vujudga kela bordi. Kapitalistik uklad rivojlana borgan sari, XVIII asrning 30-yillaridan boshlab, oziq- ovqat narxi tinmay oshib bordi, narx-navoning tinmay oshib borishi natijasida keng mehnatkashlar ommasining ahvoli yanada og\u2018irlashdi. Barcha fransuz yer egalari tovar xo\u2018jaligining o\u2018sishiga yordam bergan bozor sharoitidan imkon boricha foydalanishga manfaatdor edi. XVIII asrning 30-yillariga qaraganda 70-yillarda ijara haqi 18%, 80-yillarda esa 22 % ortdi. Fransiyada dehqonlarni ekspluatatsiya qilish hamma yerda kuchayib bordi. Ilgari sof feodal usullari yordamida foyda olish bilan bir katorda dehkonlarni kapitalistik metodlar bilan ekspluatatsiya qilish ham paydo bo\u2018ldi. Fransiyaning shimoliy-sharqida ko\u2018pgina senorlar o\u2018zlarining tarqoq yerlarini birlashtirdilar va yiriklashtirdilar. Onda-sonda bo\u2018lsada, ba\u2019zi hollarda senorlarning o\u2018zlari yirik xo\u2018jalik yurita boshladilar. Ammo ko\u2018pincha bu yiriklashtirilgan mulklar «bir kishiga» berilmay, balki qisqa muddatga bir qancha ijarachiga beriladi, bu esa qishloq xo\u2018jaligini rivojlantirishga xalaqit berardi. Shunga karamay, ba\u2019zi joylarda yerlardan, olingan hosil, hatto inglizlarni ham hayratda qoldirardi. Kapitalistik tartiblar tarafdori bo\u2018lgan fransuz senorlari XVIII asr o\u2018rtalariga kelib lordlar tomonidan dehqonlarni uzoq vaqt talashi natijasida vujudga kelgan Angliyaga qiziqib qarardilar.<\/p>\n

    Butun Fransiyadagi o\u2018tloqlar, o\u2018rmonlar va hovuzlarning 80% ga yaqini imtiyozli tabaqadagi kishilar qo\u2018lida edi, ular 1789 yilga kelib, taxminan 26 mln. kishiga yetgan Fransiya aholisini sal kam 2% tashkil etar edi. Haydalgan yerlarning ko\u2018p qismi inqilob arafasida dehqonlar qo\u2018lida edi. Lekin dehqonlar qo\u2018lidagi bu yerlar ularning xususiy mulki bo\u2018lmay, feodallar ixtiyoridagi mulk bo\u2018lib, dehqonlar undan foydalanardilar. Dehqon yerlarining oldi- sotdisi to\u2018g\u2018risida barcha aktlar mahalliy senorlar foydasiga boj solig\u2018i solinardi. Ekin solig\u2018i ba\u2019zi joylarda olingan hosilning 25%-30% ini tashkil etardi. Ekindan olinadigan soliqdan tashqari senorlar yana qo\u2018shimcha ravishda juda ko\u2018p mayda soliq va o\u2018lpon olardilar, xamda buning ustiga badallar deb ataluvchi huquqlardan foydalanardilar, ya\u2019ni tegirmonlarga, nonvoyxonalarga, temirchilik ustaxonalariga tanho egalik qilardilar. Pomeshchiklarning boshqa imtiyozlari ham qishloqlarga katta zarar keltiradi: masalan ov qilishga faqat dvoryanlar haqli bo\u2018lib, natijada dehqonlar qo\u2018shimcha daromaddan mahrum bo\u2018lar, ov vaqtida ularning ekin yerlari payhon qilinardi. Senorlar foydasiga daromadini o\u2018ndan birini va juda og\u2018ir davlat soliqlarini to\u2018lardilar. 1789 yilda Sane shahri yaqinida Zilbuji qishloq dehqonlarini: «talya solig\u2018i shu qadar ezib qo\u2018ydiki, aholining yarmi qashshoqlikda kun kechirmokda» deb shikoyat qilgan edilar. Biroq, talyadan tashqari, to\u2018g\u2018ri va egri davlat soliqlari ham olinardi. Tuz majburiyati ayniqsa og\u2018ir edi. Tuz sotishni o\u2018z monopoliyasiga olgan hukumat tuzga juda katta narx belgilar, dehqonlarni majbur etardi. Pomeshchiklar, ruhoniylar va davlat hokimiyati dehqonlarni xonavayron qilish bilan bir vaqtda yarim krepostnoy qaramlikda saqladilar, ularning tovar ishlab chiqarishni rivojlanishini va ishchi kuchi bozorini tashkil topishini cheklab ko\u2018yar, kapitalistik ukladning o\u2018sishiga to\u2018sqinlik qilar, kapitalistik munosabatlarning hukmron ishlab chiqarish usuliga aylanishiga xalaqit berardilar. XVIII asrning 60-80 yillaridagi yangi tarixiy sharotida feodal-absolyustik tuzum imperiyasining asosi vujudga kelgan paytda Fransiya jamiyatining yuqori tabaqalari dvoryan- pomeshchiklar ham endi ahl emas va ahl bo\u2018la olmas edilar Katta yer egalarining bir qismi imtiyozli toifaga mansub bo\u2018lib, qolganlari kapitalistik ishlab chiqarish usuli tarafdorlariga aylandi va revolyusion krizis paytida konstitutsion krizis liberalizmi pozitsiyasiga o\u2018tib oldi. Bu vaqtda pomeshchiklar dehqon ustidan feodal ekspluatatsiyani kuchaytirdilar. 80-yillarda pomeshchiklar Fransiyaning hamma yerida dehqonlarning majburiyatlarini oshirishga va yanada og\u2018irlashtirishga intilardilar. Tarixchilar bu protsessii «Senorlar reaksiyasi» deb ataydilar. «Senorlar reaksiyasi» ning talonchilik metodlari shubhasiz, pomeshchiklar daromadlarining oshishiga yordam berdi. Ammo «Senorlar reaksiyasi» dehqonlarning noroziligini keskin suratda kuchaytirdi va dehqonlarning ommaviy g\u2018alayonlarini vujudga keltirdi. 1787-1788 yillarda bu g\u2018alayonlar ochiqdan-ochiq siyosiy tuc oldi. XVIII asr oxiridagi Fransiya asosan agrar mamlakat bo\u2018lib shahar va qishloqdagi sanoatning hajmi birmuncha oshib bordi. XVIII asrning ikkinchi yarmida ishchilarning g\u2018alayonlari, stachkalari va shahar kambag\u2018allarining mahalliy isyonlari tez-tez bo\u2018lib turdi. Oziq-ovqat narxining o\u2018sib borishi va mehnatkashlar ommasi turmush sharoitining yomonlashuvi natijasida sanoat shahari Ruandada juda ko\u2018p g\u2018alayonlar bo\u2018ldi. Ruanda g\u2018alayonlari oziq-ovqat omborlariga hujum qilib, vaqti-vaqti bilan ikki-uch kun mobaynida bu omborlarga to\u2018la xo\u2018jayinlik qilganlar. Shunga o\u2018xshash ommaviy harakatlar 1770 yilda Reymsda, 1775 yili Dijonda, Versal sen-Jermer, Tontuaz va Parijda, 1782 yilda Puateda bo\u2018lib o\u2018tgan. Faqat birgina Never shahrida 1752-1754-1757-1760-1768-1770 yillarda ishchilarning stachkalari bo\u2018lib, 1774 yilda Leonda kuchli g\u2018alayonlar ko\u2018tarildi. Bu juda yaxshi tashkil etilgan, Leon shoyi to\u2018quvchilarining qattiq repressiya qilinishiga qaramay, Leonda stachka kurashi to\u2018xtamay davom etar edi. Bunda 1757-1759-1771-1774-1778- 1786 yillarda ham stachkalar bo\u2018ldi. 1788 yilning oxirida burjuaziya xukumatining yon berishlaridan qanoat hosil qilmay, g\u2018alayonlarni yanada ko\u2018proq avj oldirgan. Ommaning tazyiqi bilan hukumat yana bir qadam tashladi, ya\u2019ni 1788 yil 27 dekabrda qirol soveti general shtatlarda uchinchi toifa vakillari sonini ikki hissa oshirishga rozilik berdi. General shtatlarga saylovlar 1789 yilning boshida butun mamlakatda zo\u2018r revolyusionlashtiruvchi ta\u2019sir ko\u2018rsatgan iqtisodiy krizis va xalq qo\u2018zg\u2018olonlari sharoitida o\u2018tdi. Fransiyaning ko\u2018pgina qismida kambag\u2018al dehqonlar oziq- ovqat omborlari va ot aravalarni bosib olish bilan mashg\u2018ul bo\u2018ldilar, joylarda dehqonlar senorlarni feodal huquqlaridan voz kechishga majbur etdilar, feodallik xujjatlarini yondirdilar, soliq yig\u2018uvchilarga hujum qildilar. Uchinchi toifa uchun General shtatlariga saylovlar umumiy hamda, to\u2018g\u2018ridan- to\u2018g\u2018ri bo\u2018lmadi. Saylovlarga uchinchi toifadan faqat 25 yoshga yetgan to\u2018liq soliq to\u2018lovchilargina qatnashtirildi. Ishchilar saylovlardan umuman chetlashtirilgan edi. Faqat dvoryanlargina to\u2018g\u2018ridan to\u2018g\u2018ri saylandilar, ruhoniylar uchun saylovlar ikki pog\u2018onali, uchinchi toifa uchun 3 pag\u2018onali va ba\u2019zi joylarda esa to\u2018rt pog\u2018onali saylov edi, 1789-1794 yillar inqilobi eamondoshlarning o\u2018zlari absolyutizmning yeo\u2018nggi yillarida Volter, Montese, Didro, Gelvitsiy, Lametri asrlarini g\u2018oyat qunt bilan o\u2018rganganliklarini qayd qilgan edilar. Mele, Mabli va Marelli asarlari to\u2018g\u2018risida, ayniqsa 1788-1789 yillarda ommaviy harakatlar ta\u2019sirida deputatlar talablari va burjua publitsistlarining propaganda adabiyotlari bilan bir vaqtda «Kambag\u2018allar nakazi», «To\u2018rtinchi toifa nakazi» kabi broshyuralar paydo bo\u2018ldiki, ularning qanday ahamiyatga egaligini nomlaridan ham bilishimiz mumkin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    XVII asrning ikkinchi yarmida Fransiyada kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi. Absolyutizm — davrida Fransiya. 1713 — 1774 yillarda — Fransiya. XVIII asr boshlarida Fransiyada yangi ma\u2019rifatparvarlik g\u2018oyalarining vujudga kelishi. Buyuk burjua inqilobi arafasida Fransiya. Fransiya butun o\u2018rta asrlar davomida klassik feodalizm mamlakati edi. Yevropaning birorta yerida ham feodal munosabatlar Fransiyadagidek sof va yetuk tus olmagan edi. XVI-XVII […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-67","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-lessons"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=67"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":68,"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67\/revisions\/68"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=67"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=67"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jahon-tarixi.ndpi.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=67"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}